رادیوتراپی یا پرتودرمانی یکی از روشهای رایج برای درمان سرطان است که با استفاده از امواج پرانرژی، سلولهای سرطانی را تخریب میکند. بااینحال، ازآنجاییکه این امواج میتوانند بر سلولهای سالم اطراف نیز تاثیر بگذارند، بیماران ممکن است با عوارض جانبی مختلفی مواجه شوند. شدت و نوع این عوارض به عواملی مانند محل درمان، دوز تابش، وضعیت سلامت بیمار و نوع سرطان بستگی دارد. برخی از این عوارض کوتاهمدت هستند و پس از مدتی برطرف میشوند، درحالیکه برخی دیگر ممکن است برای مدت طولانی باقی بمانند.
انواع عوارض پرتو درمانی
انواع عوارض پرتو درمانی یا همان رادیوتراپی عبارتند از :
عوارض زودهنگام (کوتاهمدت)
عوارض کوتاهمدت معمولاً در طول دوره درمان یا اندکی پس از آن ظاهر میشوند و اغلب با مراقبتهای مناسب کنترلپذیر هستند.
خستگی شدید: یکی از رایجترین عوارض پرتودرمانی، احساس خستگی مفرط است. این نوع خستگی معمولاً ناشی از تأثیر امواج بر سلولهای سالم و نیاز بدن به انرژی بیشتر برای ترمیم بافتهای آسیبدیده است.
تغییرات پوستی: پوستی که تحت تابش قرار میگیرد ممکن است دچار قرمزی، خشکی، خارش، تورم یا پوستهریزی شود. در مواردی، ممکن است زخمهای سطحی نیز ایجاد شود. این تغییرات مشابه آفتابسوختگی هستند و معمولاً پس از پایان درمان بهبود مییابند.
مشکلات گوارشی: اگر پرتودرمانی در ناحیه شکم یا لگن انجام شود، ممکن است باعث عوارضی مانند تهوع، استفراغ، اسهال یا کاهش اشتها شود.
ریزش مو: پرتودرمانی تنها در ناحیهای که تحت درمان است باعث ریزش مو میشود. برای مثال، در صورتی که سر تحت تابش باشد، ریزش مو در همان ناحیه اتفاق میافتد.
کاهش گلبولهای خونی: در برخی موارد، پرتودرمانی میتواند بر مغز استخوان تأثیر گذاشته و منجر به کاهش تولید گلبولهای قرمز (کمخونی)، گلبولهای سفید (کاهش ایمنی) یا پلاکتها (افزایش احتمال خونریزی) شود.
عوارض دیرهنگام (بلندمدت)
برخی از عوارض پرتودرمانی ممکن است مدتها پس از اتمام درمان ظاهر شوند و گاهی ماندگار باشند.
تغییرات دائمی در پوست: پوست ناحیهای که تحت تابش قرار گرفته است، ممکن است برای همیشه نازکتر، خشکتر و حساستر شود. گاهی نیز تغییر رنگ دائمی یا ایجاد بافت سفت (فیبروز) در آن ناحیه مشاهده میشود.
مشکلات قلبی و عروقی: در بیمارانی که پرتودرمانی در ناحیه قفسه سینه انجام شده است، ممکن است در درازمدت خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی افزایش یابد.
مشکلات ریوی: پرتودرمانی ناحیه ریه میتواند باعث التهاب (پنومونیت ناشی از پرتودرمانی) و در مواردی ایجاد بافت اسکار در ریهها شود که ممکن است موجب تنگی نفس شود.
مشکلات گوارشی و باروری: در بیمارانی که تحت پرتودرمانی شکم یا لگن قرار گرفتهاند، ممکن است مشکلات گوارشی مزمن مانند سوء هاضمه یا یبوست ایجاد شود. در برخی موارد، پرتودرمانی ناحیه لگن میتواند بر باروری زنان و مردان تأثیر منفی بگذارد.
خطر ابتلا به سرطان ثانویه: هرچند پرتودرمانی برای درمان سرطان استفاده میشود، اما در موارد نادر ممکن است پس از سالها، خطر ایجاد یک سرطان ثانویه در ناحیهای که تحت تابش بوده است افزایش یابد.
کاهش عوارض رادیوتراپی
با رعایت برخی نکات، میتوان بسیاری از این عوارض را کاهش داد یا مدیریت کرد:
- استراحت کافی و مدیریت انرژی برای مقابله با خستگی
- استفاده از کرمهای مرطوبکننده برای محافظت از پوست
- تغذیه سالم و متعادل برای تقویت بدن و کاهش عوارض گوارشی
- مشورت با پزشک درباره مکملها و داروهای کمکی برای بهبود کمخونی یا تقویت سیستم ایمنی
- انجام آزمایشهای دورهای برای تشخیص زودهنگام عوارض بلندمدت
پیشگیری از عوارض پرتودرمانی
پرتودرمانی یکی از روشهای مؤثر برای درمان سرطان است، اما مانند هر روش درمانی دیگر، میتواند عوارض جانبی ایجاد کند. بااینحال، پزشکان از راهکارهای مختلفی برای پیشگیری یا مدیریت این عوارض استفاده میکنند تا اثرات منفی آن را کاهش دهند و کیفیت زندگی بیمار را حفظ کنند.
قبل از شروع درمان، پزشکان با بررسی وضعیت بیمار و برنامهریزی دقیق، سعی میکنند تا عوارض احتمالی را به حداقل برسانند. برخی از این اقدامات شامل موارد زیر است:
اتکنیکهای پیشرفته پرتودرمانی: امروزه از فناوریهایی مانند پرتودرمانی تطبیقی (IMRT) یا پرتودرمانی با هدایت تصویری (IGRT) استفاده میشود که دوز تابش را مستقیماً روی تومور متمرکز کرده و آسیب به بافتهای سالم اطراف را کاهش میدهد.
تقسیم دوزهای پرتودرمانی: گاهی بهجای یک دوز بالا، از چندین جلسه با دوزهای کمتر استفاده میشود تا بدن فرصت بیشتری برای ترمیم سلولهای سالم داشته باشد و عوارض کاهش یابد.
محافظت از بافتهای سالم: در برخی موارد، پزشکان از سپرهای حفاظتی یا روشهای تغییر موقعیت بدن استفاده میکنند تا اندامهای حیاتی کمتر در معرض تابش قرار بگیرند.
اصلاح سبک زندگی قبل از درمان: مصرف رژیم غذایی سالم و متعادل برای تقویت سیستم ایمنی، کنترل بیماریهای زمینهای مانند دیابت یا فشار خون برای کاهش خطر عوارض، ترک سیگار و کاهش مصرف الکل برای بهبود روند ترمیم بافتها ز جمله اقدامات پیشگیری کننده از بروز عوارض جانبی پرتودرمانی است.
مدت زمان بهبود عوارض پرتودرمانی
مدت زمان از بین رفتن عوارض پرتودرمانی به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله محل درمان، دوز تابش، وضعیت کلی سلامت بیمار و واکنش بدن به پرتودرمانی. برخی از عوارض کوتاهمدت هستند و طی چند هفته بهبود مییابند، درحالیکه برخی دیگر ممکن است ماهها یا حتی سالها باقی بمانند.
عوارض کوتاهمدت و مدت زمان بهبود
این عوارض معمولاً در طول درمان یا کمی بعد از اتمام آن ظاهر میشوند و با مراقبت مناسب، طی چند هفته برطرف میشوند:
- خستگی شدید: معمولاً در هفتههای پایانی درمان به اوج خود میرسد و طی ۴ تا ۸ هفته پس از پایان پرتودرمانی بهبود مییابد.
- التهابات پوستی (قرمزی، خشکی، پوستهریزی): این مشکلات اغلب پس از ۲ تا ۴ هفته برطرف میشوند، اما ممکن است در برخی موارد، تغییرات جزئی پوستی برای مدت طولانی باقی بماند.
- حالت تهوع و استفراغ: در بیمارانی که پرتودرمانی شکم یا لگن داشتهاند، این علائم معمولاً طی ۱ تا ۲ هفته پس از اتمام درمان کاهش مییابند.
- اسهال: بسته به میزان تاثیر پرتودرمانی بر دستگاه گوارش، اسهال معمولاً طی ۲ تا ۶ هفته پس از پایان درمان برطرف میشود.
- کاهش گلبولهای خونی: افت تعداد گلبولهای قرمز و سفید معمولاً طی ۴ تا ۸ هفته پس از اتمام درمان اصلاح میشود.
عوارض بلندمدت و مدت زمان بهبود
برخی عوارض ممکن است تا مدتها باقی بمانند یا حتی چندین ماه بعد از درمان ظاهر شوند:
- تغییرات دائمی در پوست (خشکی، نازک شدن، تغییر رنگ): ممکن است برای همیشه باقی بماند، اما شدت آن پس از چند ماه کاهش مییابد.
- مشکلات ریوی (در پرتودرمانی قفسه سینه یا ریه): التهاب ریه ممکن است طی ۳ تا ۶ ماه پس از پرتودرمانی بهبود یابد، اما در موارد شدید، ممکن است فیبروز ریوی ایجاد شود که دائمی است.
- مشکلات قلبی: پرتودرمانی قفسه سینه در موارد نادر ممکن است پس از چند سال باعث مشکلات قلبی شود.
- کاهش عملکرد غدد (مانند تیروئید یا غدد جنسی): ممکن است ماهها تا سالها طول بکشد و در برخی موارد دائمی باشد.
- خطر سرطان ثانویه: احتمال بروز سرطان ناشی از پرتودرمانی بسیار کم است، اما در صورت وقوع، ممکن است ۱۰ تا ۲۰ سال پس از درمان ظاهر شود.
نتیجه گیری
پرتودرمانی یکی از روشهای مؤثر در درمان سرطان است، اما ممکن است عوارض کوتاهمدت و بلندمدتی به همراه داشته باشد. بسیاری از این عوارض، مانند خستگی، التهاب پوستی و مشکلات گوارشی، طی چند هفته پس از پایان درمان بهبود مییابند، درحالیکه برخی مشکلات، مانند تغییرات دائمی در پوست یا کاهش عملکرد برخی اندامها، ممکن است مدت بیشتری باقی بمانند. بااینحال، رعایت توصیههای پزشکی، تغذیه مناسب، استراحت کافی و پیگیریهای منظم میتواند به کاهش این عوارض و تسریع روند بهبودی کمک کند. آگاهی بیماران از روند درمان و عوارض احتمالی، نقش مهمی در مدیریت بهتر وضعیت سلامتی و افزایش کیفیت زندگی آنها دارد.